5-1-4 روش هاي انجام مشاهده(گرد آوری اطلاعات ) در تمام شماری ها:

روش های الکترونیکی (نصب علائمی در نقاط قابل رصد در وسیله نقلیه و رصد آن از طریق امواج ماهواره اي يا زميني و در نتيجه شمارش وسايل نقليه اي كه از نقاط معيني عبور ميكنند.)

روش های مكانيكي ( نصب وسايلي درروي زمين ودر نقاطي معين و شمارش وسایل نقلیه مختلف ، هنگام عبور از روي آن.)

روش های دستی ( گماردن افرادي در نقاطي معين و شمارش وسايل نقليه اي كه از نقاط مزبور عبورميكنند.)

5-2 نمونه گيري

آمارگیری های نمونه ای ، بر خلاف تمام شماری ها ، محدودیتی در مورد اهداف ندارند و هر اطلاعی از این طریق قابل گرد آوری است . به ویژه، كلیه اطلاعاتی كه در تمام شماری ، قابل حصول نبوده است ، در این مرحله می تواند مطرح شود.

5-2-1 هدف ،

آمار گيري از حمل و نقل شهري مثل سایر حمل ونقل ها معمولاً چند هدف عمده را دنبال مي كند:

شناخت مبدأ و مقصد سفر ها ، مسیر، تناوب و چند مرحله بودن آن ها

شناخت دلیل انجام مسافرت ( مثل رفتن به محل كار يا تحصیل ، خرید روزانه یا موردی ، ديدار اقوام و ...)

شناخت صفات و ویژگی های مسافران ( مثل سن ، جنس ، وضع فعّالیت اقتصادی ، شغل و ...)

5-2-2 واحد يا واحدهاي نمونه گيري ،

در آمارگيريهاي مورد بحث ، با توجه به اهداف ياد شده بالا ، چند واحد نمونه گيري را مي توان در نظرداشت:

نمونه گیری از دوره های زمانی ، از آن جا كه حجم و احتمالاً شكل و محتوای مسافرتهای درون شهری در ساعات مختلف روز ، در روز های مختلف هفته یا ماه و حتی بعضاً در ماه های مختلف سال متفاوت است ، انتخاب تصادفی ساعات مختلف روز یا روز های مختلف سال موجب خواهد شد كه برای نیل به سطح معین یا قابل قبولی از دقت ، حجم بزرگی از نمونه انتخاب شود و تعداد زیادی مشاهده به عمل آید كه نهایتا منجر به افزایش زیاد و غیر ضروری هزینه های آمارگیری خواهد شد. برای احتراز از اين تبعات نامطلوب لازم است هفته ها ( ماهها) ي مختلف سال ، روز هاي مختلف هفته (ماه) و سر انجام ساعات مختلف روز به گونه اي طبقه بندي شوند و سپس از هر طبقه يك نمونه كوچك انتخاب و مورد مشاهده و آمارگيري قرار گيرد. در اين مرحله استفاده از تمامي اطلاعات موجود ، حتي اگر فاقد دقت بالا هم باشند بسيار ضروري و مهم است و هر چقدر طبقه بندي هاي ياد شده كاملتر و مناسب تر انجام شود ، حجم نمونه و در نتيجه هزينه آمار گيري کاهش و دقّت نتایج افزایش خواهد یافت.

نمونه گيري از وسیله نقليه ، وسايل نتليه را مي توان مثلاً به اتوبوس ، ميني بوس ، انواع سواري ، موتور سيكلت و دوچرخه تقسيم و از هر كدام در صد معيني را به نمونه انتخاب كرد و مورد آمارگيري قرار داد.

نكته مهم ، اگر علاوه بر ميانگين ها و نسبت ها ، بر آورد مجموع اندازه ها ( مثل تعداد مسافران جابجا شده و...) نيز جزو اهداف آمارگيري باشد، انجام تردد شماري از انواع مختلف وسايل نقليه نیزضرورت خواهد داشت.

نمونه گيري از سرنشينان وسايل نقليه ، هرچند نمونه گيري از سرنشينان دوچرخه ، موتور سيكلت و حتی در مواردی خودرو های سواری موضوعیت ندارد ، اما در مورد وسایل نقلیه بزرگتر مثل اتوبوس و مینی بوس ، می توان به منظور صرفه جویی در وقت ، با انتخاب نمونه از سرنشینان، اطلاعات مورد نظر را از آنان كسب كرد. در اين صورت رعایت حد اقل دو اصل تصادفی بودن و اعمال یك نسبت نمونه گیری ثابت در مورد کليه خودروها ضروری است ، مگر آن كه سیستم نمونه گیری الزامات دیگری را ایجاب كند.

نمونه گیری از خانوارها، در مواردی كه چارچوب نمونه گیری مناسبی وجود ندارد ، یا بنابر هدف و ماهیت اطلاعات مورد نظر،يا به هر دلیل دیگری انتخاب مستقیم نمونه از واحد های آماری جامعه هدف میسر نیست ، میتوان از خانوار به عنوان واحد نمونه گیری استفاده كرد.

5-2-3 تعميم يافته هاي نمونه اي به كل جامعه ، چنانچه شرايط انتخاب تصادفي و نيز احتمال انتخاب مساوي (يا معين) برای كلیه واحد های نمونه گیری رعايت شده باشد،مي توان با استفاده از دو دستور كلي شماره 3 يا 4 نتايج نمونه اي را به كل جامعه تعميم داد. ( به دستور های مزبور مراجعه شود)

5-3 استقرار نظام آمار ثبتي

اطلاعاتی كه از طریق نظام ثبتی حاصل میشود – اگر با رعایت اصول و مبانی لازم همراه باشد – مزایای قابل ملاحظه ای نسبت به سایر آمار ها دارد كه به شرح ذیل قابل تلخیص است :

5-3-1 مزایای استفاده از نظام ثبتي آمار

صرفه جویی در زمان

صرفه جویی در منابع (انسانی ، مالی‌ و..)

برخورداری از كیفیت بهتر ( كنترل منابع خطا)

5-3-2 پیش نیاز

نظام آمارهاي ثبتی بستگی زیادی به گونه های حمل و نقل رایج در شهر دارد و از آ ن به شدت تأثير ميپذيرد. به همين دليل، قبل از پرداختن به آن لازم است " مد " هاي مختلف حمل و نقل شهري مورد بررسي قرار گيرد.

5-3-4مد های جدید حمل و نقل درون شهری

مشکلات ناشی از افزایش استفاده از وسایل نقلیه موتوری به ویژه در حمل و نقل شهري ، تبعات نامطلوبی مثل انبوهی حجم ترافیک ، کندی حرکت ، آلودگی محیط زیست و... را به دنبال داشته است كه در مجموع ، سلامت جسمی و روانی زندگی شهري را به شدت تهدید میکند .

مديران شهري براي مقابله با اين شرايط ، در جستجوي روش هاي سالم تر حمل ونقل شهري سرانجام استفاده از دوچرخه ، و در فواصل كوتاه تر ،پياده رفتن را توصيه كرده اند. استفاده از دو چرخه ، یا سفر های پیاده در حمل و نقل شهري ، هرچند در ايران پدپده نويني به شمار مي آيد ، اما در ساير كشورها – كه ظاهراً قبل از ايران به مشكلات حمل و نقل شهري برخورد كرده اند – سابقه اي طولاني تر دارد.

5-3-5 سابقه استفاده از دو چرخه در حمل و نقل شهري،

هرچند اتوپیای استفاده از دوچرخه ، آن هم به صورت مجانی ، در اروپا شكل گرفت واولين بار درسال 1966( 42 سال پيش ) در آمستردام عملي شد، اما ضرورت استفاده از این شیوه حمل و نقل و نیز انجام سفر های پیاده درون شهری به سرعت به سراسر جهان سرایت كرده است و در حال حاضر کشور های آسیایی نیز به اين شیوه ها روی آورده اند. به عنوان مثال ، میتوان به استرالیا اشاره كرد . شهرداری ملبورن تصمیم دارد تا طی يك برنامه كوتاه مدت ، استفاده از دوچرخه را به عنوان یك وسیله نقلیه درون شهری ترویج كند و شهرداری سیدنی بر آن است كه تا سال 2017 میلادی ، سهم دوچرخه در حمل و نقل درون شهری‌ را از 2 درصد به 10 درصد افزایش دهد. در تهران نیز استفاده از این وسیله به طور منطقه ای و محدود شروع شده است.

ملاحظه میشود كه استفاده از دوچرخه در حمل و نقل شهری رو به افزایش است . بنابر این برای ادامه بحث و پرداختن به " استقرار نظام آمار های ثبتی در حمل و نقل شهري ، بي مناسبت نیست كه سيستم مزبور برپايه استفاده از دوچرخه هاي شهري تعريف و تشريح شود . به اين ترتيب، ضمن آن كه روش هاي مطروحه رو به سوي آينده خواهند داشت و از عمر بيشتري بر خوردار خواهند بود، در عین حال در سایر موارد نیز، به عنوان الگو قابل استفاده خواهند بود.

5-3-6 روش كار

تقریباً در تمامی شهرهایی كه استفاده از دوچرخه در حمل و نقل شهری رایج شده است ، روش كار به صورت ذیل است:

تدارک ایستگاه هایی‌ برای استقرار دوچرخه ها. در این ایستگاه ها با استفاده از پایه های مناسب، دو چرخه ها در محل ، ثابت و قفل شده اند. تعداد این ایستگاه ها و توزیع آن ها در شهر به گونه ای است كه دسترسی به یكی از آنها در هر نقطه شهر با اندكی پیاده روی عملی خواهد بود و در كلیه ایستگاه ها همواره دوچرخه آماده استفاده وجود دارد. مثلاً در شهر پاریس ، تعداد 21600 دستگاه دوچرخه در 1400 ایستگاه توزیع شده است به طوری كه فاصله دو ایستگاه مجاور از 250 متر تجاوز نمیکند.

مراجعه کنند گان با وارد كردن کارت – كارت ویژه ای كه قبلاً تهیه كرده اند – در محل كارت خوان دوچرخه را از قفل خارج ميكنند و مورد استفاده قرار میدهند.

پس از رسیدن به مقصد ، دوچرخه را به نزدیک ترین ایستگاه میبرند ،در محل مستقر و با استفاده از همان كارت آن را قفل می كنند.

5-3-7 فعالیت های لازم برای‌ استقرار نظام آمار ثبتی:

برای استقرار یك نظام آمار ثبتی فعالیت های ذیل لازم است :

شناخت سازمان تولید کننده اطلاع:

تشکیلات

گردش كار

فعالیت/فعالیتهایی‌ كه به تولید اطلاع/ اطلاعات مورد نظر منجر میشود

زمان و مکان مناسب برای ثبت اطلاع

2. تعیین و تعریف پدیده / پدیده های‌ مورد نظر

3. گنجاندن اقلام مورد نظر در فرآیند كار

4. محل مناسب برای " تولد " اطلاع

5. مسیر حرکت اطلاع و روش تجمیع

6. جداول خروجی

7. دستورالعمل جدول گیری

8. برنامه ماشینی

5-3-8 طرح یك نمونه ساده:

با توجه به "گردش كار"ي كه در مورد استفاده از دوچرخه گفته شد و با رعایت فعالیت های لازم برای استقرار يك نظام تولید آمار به روش ثبتی ، با كمك یکدیگر به برقراری این نظام خواهیم پرداخت :

(در این مرحله فرصتی لازم است تا شركت كنندگان نیز در این مورد فكر و كار كنند ونتیجه كار آنان با توجه به الگویی كه مدرس ارائه مي دهد، توسط خود آنان مورد بررسی وكنترل قرار گیرد)

شناخت سازمان تولید كننده اطلاع (بند های 1 ، 1-1 تا 1-4) (بحث و بررسی)

تعیین و تعریف پدیده های مورد نظر ( بند2 )

تعریف جامعه آماری با توجه به گردش كار بالا(بحث در مورد محدودیت های ناشی از این تعریف )

محل شروع سفر

محل خاتمه سفر

زمان شروع سفر

زمان خاتمه سفر

مشخصات فرد استفاده كننده ( سن ، جنس ، سواد و تحصیلات ،وضع فعالیت اقتصادی ، شغل ، آدرس محل سكونت ، آدرس محل كار و...)

تناوب رفت و آمد در یك مسير

...

...

...

3. گنجاندن اقلام مورد نظر در فرآیند كار(بند 3)

با توجه به عملكرد سازمان ارائه دهنده خدمات و نيز مقررات استفاده از خدمات ، اطلاعات مورد نظر را در دو فایل می توان جستجو كرد.

3-1 در كارت و به هنگام صدور آن ( در این مرحله می توان علاوه بر اطلاعات فردی ، اطلاعات دیگری نظیر افراد استفاده كننده از كارت را نيز درج كرد)

3-2 در محل ایستگاه شروع و خاتمه سفر (توضیح )

4. محل مناسب برای تولد اطلاع ( بند4)

هرچند با استفاده از ابزار ها و شیوه ها ی متفاوت می توان مسیر حركت دوچرخه را رد جویی كرد (در نظر است در سیدنی از این روش، یعنی نصب باركد های قابل رد یابی ‌ در دو چرخه ، استفاده شود) ولی به منظور رعایت جنبه های عملی ، فعلاً توصیه می شود كه اطلاعات مورد نظر به صورت ساده تر و در محل ایستگاه شروع و خاتمه سفر اطلاعات مربوط به استفاده كننده ( بحث شود) ثبت شود. البته اگر از شیوه های رد یابی ماهواره ای صرفنظر شود ، روش پیشنهادی شاید تنها آلترناتیو باشد. اما در عین حال نباید محدودیت ها و اریبی های ناشی از آن را فراموش كرد.

5 . مسیر حرکت اطلاع و روش تجمیع

با توجه به گردش كار ، در هر ایستگاه ، اطلاعات به یك مرکز رایانه ای كه به عنوان یك ایستگاه از یك شبكه LAN عمل میكند منتقل و سپس به ایستگاه مرکزی ترانسفر خواهد شد. بنابراین ايستگاه مركزی مزبور می تواند در مقاطع زمانی مورد نظر ، خروجی های تعیین شده ای را به دست دهد.

6. جداول خروجی

در طراحی جداول خروجی (يا به اصطلاح اهل فن، جداول نهایی) ، به لحاظ نظری میتوان از تقاطع هر دو صفت مورد بررسی ، یك جدول دو بعدی طراحی كرد. یا حتی میتوان كلیه اطلاعات را به صورت یك فایل واحد ارائه كرد. اما روشن است كه با طراحی جداول مناسب ،كار آیی اطلاعات افزایش خواهد یافت. منظور از جداول مناسب ، جداولی است كه از تقاطع دو یا چند (معمولا نه بیشتر چهار یا پنج ) صفت متغیر كه با یکدیگر ارتباط دارند ، حاصل میشود.

معمولاً در هر بررسی – بسته به هدفهای برنامه ریزی ها – چند صفت عمده وجود دارد كه جزو صفات کلیدی به شمار می آید. از تقاطع این صفات با هر یك از صفات دیگر، جداولی حاصل میشود كه معمولاً مفید ، مناسب و پر مراجعه خواهد بود. گنجاندن این گونه جداول در فهرست جداول نهایی‌، کارآیی اطلاعات را افزایش خواهد داد. در نظام پیشنهادی ، زمان انجام سفر،محل ایستگاه مبدأ و نیز محل ایستگاه مقصد ، سن ، جنس و وضع فعالیت اقتصادی افراد را میتوان جزو اقلام کلیدی به شمار آورد.

بر پایه مطالب فوق جداول ذیل به عنوان نمونه طرح شده است . البته جداول نهایی محدود به این تعداد نیست بلكه جداول مزبور صرفاً نمونه ای از جداول مزبور است و طراحی سایر جداول به حضار واگذار میشود.

فرستنده: سيد مصطفي حسيني