تعريف آمار :

آمار با دو تعریف مورد استفاده قرار دارد ،يكي آمار به مفهوم مجموعه ای از اطلاعات و دوم آمار به مفهوم رشته ای از علوم.

آمار به مفهوم اول به مجموعه ای از اطلاعات عددی اتلاق مي شود كه ویژگی های كمي پدیده ها را توصیف مي کند، مثل تعداد افراد کشور یا تعداد صندلی های کلاس.

براي آمار به مفهوم رشته اي از علوم ، تعاریف متنوع و متعددي وجود دارد. مناسب ترين آنها شايد نزديك به اين مضمون باشد كه: " آمار علمي است كه اصول و روش هاي جمع آوري اطلاعات كمي، نمايش دادن آنها ،تجزيه و تحليل ، استنباط و استنتاج از آنهارا مورد بحث و بررسي قرار مي دهد."

استفاده ازآمـــار در حمل و نقل

"شناخت كمي جوامع ،و به عبارت آماری تر "اندازه گيري صفات متغیر جوامع" عمده ترین مأموريت آمار است. از این مأموريت در حوزه هاي مختلف، از جمله در حمل و نقل براي مقاصد ذيل استفاده مي شود:

برنامه ريزي

شناخت ویژگی های جامعه هدف در حال حاضر

هدف گزاري براي سال معيني در آینده

تعيين مسیر و روند حرکت

كنترل و هدايت

اندازه گيري صفات متغیر مورد نظر برنامه در جامعه هدف ،درمقاطع زمانی معین

مقایسه و نتیجه گيري

ارزشیابی

اندازه گيري صفات متغیر مورد نظر برنامه در جامعه هدف در سال هدف

مقایسه و نتیجه گيري

پاره اي مفاهيم كليدي:

در علم آمار مفاهيم زيادي وجود دارد كه براي ورود به آن ، آشنايي با اين مفاهيم و تعريف هر يك از آنها لازم است. در اين جا ، در حد نياز ، به اين مقوله پرداخته خواهد شد.

3-1 جامعه آماري (Population) ، منظور گروهي از افراد (اعم از جاندار يا بي جان) است كه حد اقل در يك صفت مشترک باشند. صفت يا صفات مزبور را " صفات مشخصه " آن جامعه وساير صفات را " صفات متغير " مي نامند. مثل مردان ساکن در شهر تهران كه در آن : ذکور بودن ، زنده و ساکن تهران بودن صفات مشخصه و سایر ویژگی های مربوط به اين افراد، صفات متغيردر اين جامعه را تشكيل مي دهد. مثل سن ، سواد ، تحصیلات و نیز تعداد سفر های روزانه تولید شده توسط آنان و نظایر این ها.

بخش عمده تلاش آمار شناسان معطوف اندازه گيري ، طبقه بندي ، تجزیه و تحلیل ، استنباط و احتمالاً آینده نگری در مورد صفات متغيرجوامع است.

3-2 جامعه در معرض Population At Risk)) ، منظور جامعه اي است كه افراد آن استعداد يا ظرفيت پذیرش ویژگی مورد نظری را دارا هستند.مثلاً اگر وضع سواد افراد جامعه مورد بررسی باشد ، پرداختن به كل افراد جامعه ، كار درستی نیست . زیرا سواد براي تمامی آحاد جامعه مطرح نیست . به عبارت آماری جامعه در معرض اين صفت " افرادی از جامعه هستند كه حد اقل 6 سال سن داشته باشند (افراد 6 ساله و بالاتر). همين طور است در مورد اشتغال و سایر ویژگی های اجتماعی – اقتصادی.

در هر بررسی يا استنباط آماري ، شناخت جامعه درمعرض موضوع آن بررسي يا تصميم، از اهميت بسيار بالايي برخوردار است .

(به دلیل اهمیت موضوع اگر فرصت باشد با ذکر يك یا دو مثال عملی كه در کشور به دلیل عدم توجه به این موضوع رخ داده است اهمیت این شناخت تشریح خواهد شد)

3-3 آمار توصيفي ، آن بخش از آمار كه به گرد آوری ، تنظیم و ارائه داده ها ( به صورت جدول يا نمودار)، محاسبه شاخص ها(آماره ها) و نيز تعيين ارتباط بين اطلاعات مي پردازد، و به عبارت ساده تر ویژگی های كمي جامعه را "توصیف " مي كند ، آمار توصيفي خوانده مي شود.

3-4 آمار استنباطي ، آن بخش از آمار كه به تحلیل ، تفسیر و تعمیم نتایج حاصل از آمارگیری ها مي پردازد. روش هاي نمونه گيري ، تعميم نتايج نمونه اي به كل جامعه ، اندازه گيري ميزان صحت و دقت آمار ها از حوزه هاي كاري اين بخش از علم آمار است.

3-5مجموع و متوسط اندازه ها، هرگاه در يك جامعه آماري صفت معيني مورد اندازه گيري قرارگیرد و اندازه مربوط به تمامي افراد با يكديگر جمع شود ، عدد حاصل را " مجموع اندازه ها ي آن صفت" يا به طور خلاصه مجموع ، و خارج قسمت اين عدد به تعداد افراد را "متوسط اندازه ها" يا به طور خلاصه متوسط ( ميانگين حسابي ) مي نامند.

مثلاً اگر تعداد و سرنشينان هر يك از خودرو هاي عبوري از يك نقطه معين ودر يك ساعت مشخص( به عنوان يك نمونه از دوره زمانی) شمارش شوند، اطلاعات ذيل حاصل مي شود:

تعداد خودروهای عبوری مثلاً n خودرو

تعداد سرنشینان خودروی شماره 1 برابر x₁

تعداد سرنشینان خودروی شماره 2 برابر x₂

تعداد سرنشینان خودروی شماره 3 برابر x₃

تعداد سرنشینان خودروی شماره i برابر x_i

تعداد سرنشینان خودروی شماره n برابر x_n

در اين صورت "مجموع سرنشینان" خودروها ،يا به تعبير بهتر ، تعداد مسافران عبوري كه آن را با X ميدهيمنشان برابر خواهد بود با :

X= x₁+ x₂+ x₃₊ . . .₊ x_i+. . .₊ x_n = Σ x_{i (1)}

و متوسط تعداد سرنشينان در يك خودرو كه آن را با نشان مي دهيم برابر خواهد بود با:

= (1/n)( Σ x_i ) ₍₂₎

اگر طرفين رابطه (2) را در n ضرب كنيم ملاحظه مي شود كه:

n= Σ x_{i (3)}

مفهوم رابطه (3) كه بيان رياضي يكي از اصول مهم آماري است، ان است كه " مجموع اندازه هاي يك صفت را میتوان از ضرب متوسط آن صفت در تعداد افراد جامعه به دست آورد". اين اصل كه در واقع از اصول اوليه آمار استنباطي است كاربرد هاي فراواني دارد و به ويژه در مباحث آتي ما نقش كليدي ايفاء خواهد كرد.

اگر شمارش را ادامه دهيم و معلوم شود كه مثلاً P_m درصد از سرنشينان خودرو هاي عبوري مرد و P_fدرصد زن هستند ، بر پايه قانون فوق الذكرو با استفاده از همين نسبتها مي توان تعداد مسافران عبوري مرد(X_m) ونيز تعداد مسافران عبوري زن(X_f) را نيز برآورد كرد . به اين ترتيب كه:

X_m = X P_{m (4)}

X_f = X P_{f (4)}

كه در واقع تعميم رابطه (3) است ودر مطالب مطروحه آتي ، كاربرد عملي آن مشاهده خواهد شد.

روش هاي گرد آوری اطلاعات:

4-1 سرشماري مراجعه به كليه آحاد جامعه و اخذ اطلاعات مورد نظر از تك تك آنان

4-2 نمونه گيري انتخاب تعدادي از آحاد جامعه (به گونه اي كه معرف كل جامعه باشند) ، مراجعه به گروه منتخب ، اخذ اطلاعات مورد نظر و سپس تعميم اين اطلاعات به كل جامعه با استفاده از روش هاي آمار استنباطي

4-3 نظام ثبتي ایجاد نظامی كه بتواند اطلاعات مفيدي را كه در جریان انجام وظایف کارکنان به صورت بالقوه ايجاد مي شود ، به صورت بالفعل تبديل و به عنوان آمار قابل استفاده سازد.

گرد اوري اطلاعات در حوزه حمل و نقل

موضوع حمل و نقل به دو گروه عمده و کاملاً متمایز تقسیم مي شود. اول "مسافر " و دو ديگر " بار" . اما اگر حوزه مطالعات را به حمل و نقل داخل شهري محدود كنيم ، جابجايي مسافر اهميت و اولويت بيشتري پيدا مي كند. هر چند روش هاي آمارگيري در مورد بار و مسافر تفاوت چنداني ندارد ، اما به دليل ياد شده ، به حمل ونقل مسافر توجه بيشتري معطوف خواهد شد و از جمله ، مثال ها عمدتاً به مسافر اختصاص خواهد يافت.

5-1 سرشماري

در حوزه حمل و نقل درون شهري ، كسب اطلاع در مورد بیشتر صفات متغیر، مثل مبدأ و مقصد سفر، دلیل سفر ، تناوب سفر ، سن و جنس مسافر و نظایر آن مستلزم ایجاد وقفه و تأخیر در سفر است كه به دلایل موجهي (در صورت وجود فرصت به آن پرداخته خواهد شد) به شدت از آن پرهیز مي شود. نتيجه آن كه در اين حوزه، صفات متغیر محدودی وجود دارد كه گرد آوری اطلاعات مربوط به آن ، با شیوه های تمام شماری هماهنگی دارد.

حجم تردد ، عمده ترين صفت متغیری است كه در بیشتر جوامع، كسب اطلاع در مورد آن ، با استفاده از روش های سر شماری پذیرفتنی است.

نكته مهم : حتی در تمام شماری از حجم تردد نيز كمتر اتفاق می افتد كه تردد در كلیه ساعات شب و روز یا حتی كلیه روز های هفته انجام شود و معمولاً در روز ها و ساعات معینی انجام خواهد شد. بعداً در این مورد اندکی بیشتر بحث خواهیم كرد.

5-1-1 اهداف

همان گونه گه اشاره شد ، در حوزه حمل و نقل درون شهری ، گرد آوری اطلاعات به صورت مراجعه به کلیه آحاد جامعه – سر شماری – جز در مورد اقلام عمده ، به كار گرفته نمیشود. بنابر این ، هدف از انجام این گونه سر شماری ها اندازه گیری حجم تردد – حجم ترافیک – احتمالاً به تفكیك نوع تردد ( سواره یا پیاده)، نوع وسیله و... است كه کاربرد و روش انجام آن، در ذیل به اختصار خواهد آمد.

5-1-2 كاربرد ها

اطلاعاتی كه در زمینه حجم تردد و به صورت تمام شماری به دست می آید دو کاربرد عمده دارد:

تهیه جداول آماری مختلف برای توصیف جامعه ( با همان کاربردهایی كه برای آمار گفته شد : یعنی برنامه ریزی ، كنترل و ارزشیابی پیشرفت برنامه ها و... )

تهیه چارچوب آماری برای استفاده در نمونه گیری های بعدی ( به ویژه در تعمیم نتایج آمارگیری های نمونه ای به كل جامعه )

5-1- 3واحد هاي آماري در تمام شماري ها:

در اين مورد ، و در حوزه حمل و نقل شهري ، واحد هاي ذيل قابل تمام شماری است :

وسایل نقلیه(درون شهری ) مو توری ، نظیر اتوبوس ، ميني بوس ،ون ، انواع سواری ، وانت و موتور سيكلت(دو چرخ و سه چرخ) و....

وسايل نقلیه درون شهري غير موتوري ، مثل انواع دوچرخه و سه چرخه

3. عابران پياده

نكته: همان گونه كه گذشت در مورد " زمان " غالباً نمونه گیری انجام میشود

فرستنده: سيد مصطفي حسيني